Το δύσκολο βράδυ του Έρντογαν

erdoganin yuz ifadesi

 Αυταρχισμός, δημοκρατική επίφαση και προεδρικό σύστημα

Η φήμη λέει ότι την περίοδο που ο Έρντογαν αποφάσισε την ίδρυση ενός νέου κόμματος ως αμφισβήτηση της παλιάς ηγεσίας του ισλαμικού κινήματος υπό τον Έρμπακαν,  εκμυστηρεύτηκε στους συνεργάτες του ένα όνειρο που είδε στον ύπνο του. Στο όνειρο, ο Έρντογαν και οι συναγωνιστές του έχτιζαν ένα τεράστιο, μεγαλοπρεπές προεδρικό μέγαρο. Αλλά τη στιγμή που τοποθέτησαν το τελευταίο τούβλο, το κτίριο κατέρρευσε παγιδεύοντας τον Έρντογαν και τους υπόλοιπους κάτω από τα συντρίμμια του. Το όνειρο μετατράπηκε σε εφιάλτη. Την συγκεκριμένη φήμη επανέφερε στο άρθρο του στην εφημερίδα Γιενί Τσάγ στις 18 Απριλίου, ο Αχμέτ Τακάν υπογραμμίζοντας όμως με σατυρική διάθεση ότι το βράδυ του δημοψηφίσματος οι σημερινοί συνεργάτες του Προέδρου της Τουρκίας μάλλον θα ξαναθυμήθηκαν το όνειρο του Έρντογαν.

Στην πραγματικότητα, το βράδυ της 16ης Απριλίου 2017 σηματοδότησε έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς στην οικοδόμηση του «προεδρικού μεγάρου» από τον Έρντογαν και τους συνεργάτες του. Είναι επίσης αλήθεια ότι η στενή επικράτηση του ΝΑΙ στο δημοψήφισμα, αποτέλεσε ένα από εκείνα τα «τούβλα» που με την τοποθέτηση τους δεν οδήγησαν στην συνολική κατάρρευση του «κτιρίου», αλλά απελευθέρωσαν όντως πολλές και ισχυρές δονήσεις. Στο δημοψήφισμα για την συνταγματική αλλαγή είκοσι πέντε εκατομμύρια πολίτες ψήφισαν ΝΑΙ, ενώ περίπου είκοσι τέσσερα εκατομμύρια πολίτες στήριξαν το ΟΧΙ. Με αυτό τον τρόπο, η εκλογική διαδικασία τυπικά ενέκρινε την αλλαγή του πολιτεύματος και την υιοθέτηση του προεδρικού συστήματος. Όμως το ουσιαστικό της μήνυμα, είναι ότι το νέο Σύνταγμα της χώρας δεν αντικατοπτρίζει ένα κοινωνικό συμβόλαιο, ούτε και συγκεντρώνει τις ελάχιστες συναινέσεις όλων των τμημάτων της κοινωνίας. Το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος από τη μια πλευρά πιστοποίησε την επιτυχία του Έρντογαν και του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) στην ανατροπή των μακρόχρονων κοινοβουλευτικών παραδόσεων της χώρας. Από την άλλη πλευρά όμως επέβαλε ένα συνταγματικό κείμενο που από την στιγμή της γέννησης του αποξενώνει ένα πολύ σημαντικό μέρος της κοινωνίας. Με λίγα λόγια, η Τουρκία άνοιξε και επίσημα την πόρτα μετάβασης της στο προεδρικό σύστημα, όμως ο δρόμος που καλείται να διανύσει χαρακτηρίζεται από εστίες πόλωσης, αντιπαράθεσης και αχαρτογράφητων κοινωνικών αλλαγών.

Το πέρασμα σε έναν ανταγωνιστικό αυταρχισμό

Από την άποψη των θεσμικών αλλαγών και της πολιτικής πτυχής του δημοψηφίσματος της 16ης Απριλίου, η Τουρκία του Έρντογαν βρίσκεται ενώπιον μιας νέας ιστορικής στιγμής. Η δεκαπενταετής παρουσία του ΑΚΡ στην εξουσία της χώρας, αλλά πολύ περισσότερο η υιοθέτηση του προεδρικού συστήματος, σηματοδότησε την κορύφωση της μετάβασης από μια δημοκρατία υπό κηδεμονία σε ένα πλαίσιο ανταγωνιστικού αυταρχισμού. Ο ανταγωνιστικός αυταρχισμός είναι μια έννοια που παραπέμπει κυρίως σε μορφές διακυβέρνησης ή καθεστώτα στα οποία λειτουργούν πολλαπλές επιφάσεις δημοκρατίας, αλλά αμφισβητείται η ίδια η ουσία της δημοκρατίας. Το δημοψήφισμα στην Τουρκία, όπως και οι όλες οι πρόσφατες σημαντικές αλλαγές της χώρας επί της διακυβέρνησης του ΑΚΡ, έγιναν σε συνθήκες ύπαρξης πολιτικού ανταγωνισμού. Η πραγματοποίηση τακτικών ή πρόωρων εκλογών σε όλα τα επίπεδα (τοπικό, κοινοβουλευτικό, προεδρικό), υποτίθεται ότι συνιστούσαν ευκαιρία για τις δυνάμεις τις αντιπολίτευσης να διαγωνιστούν είτε για να αναλάβουν τη διακυβέρνηση, είτε για να αμφισβητήσουν την κυβερνητική διαχείριση. Στα πλαίσια όμως αυτού του τύπου αυταρχισμού, ο ανταγωνισμός υπάρχει τυπικά, αλλά η δικαιοσύνη και η διαφάνεια απουσιάζουν ουσιαστικά.

Σε αυτό το πλαίσιο, το πρόσφατο δημοψήφισμα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα πιστοποίησης του ανταγωνιστικού αυταρχισμού. Οι κάλπες άνοιξαν σε συνθήκες καθεστώτος έκτακτης ανάγκης, το οποίο ισχύει στην Τουρκία ήδη από τον Ιούλιο του 2016. Ο Έρντογαν και το ΑΚΡ κινητοποίησαν σε απόλυτο βαθμό όλες τις δομές εξουσίας προς την κατεύθυνση περιορισμού ή και ολοκληρωτικής άρσης κάθε δυνατότητας της αντιπολίτευσης να οργανωθεί και να προωθήσει τις θέσεις της για το προτεινόμενο Σύνταγμα. Το κυβερνών κόμμα εκμεταλλεύτηκε πλήρως το σύνολο των κρατικών πηγών και την ισχυρή παρουσία οπαδών του στους διοικητικούς θεσμούς, προς όφελος της εκστρατείας του ΝΑΙ. Εντατικοποίησε τον έλεγχο των μεγαλύτερων κύκλων ΜΜΕ και κατάφερε να διευρύνει τον αποκλεισμό της αντιπολίτευσης από του να φτάσει σε μια σημαντική μερίδα του εκλογικού σώματος. Περαιτέρω, η εξουσία Έρντογαν εργαλειοποίησε το καθεστώς έκτακτης ανάγκης και κατέστειλε ένα από τα πιο ζωντανά και δυναμικά τμήματα της αντιπολίτευσης που ήταν το κουρδικό Δημοκρατικό Κόμμα των Λαών. Δικαστικές διώξεις, φυλακίσεις, ακόμα και φυσική βία, ήταν μερικά από τα χαρακτηριστικά πρόσωπα του ανταγωνιστικού αυταρχισμού ενάντια στο κουρδικό πολιτικό κίνημα. Εκείνο που ουσιαστικά επιδίωξε και οριακά πέτυχε ο Έρντογαν καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδρομής προς το δημοψήφισμα, ήταν ο δραστικός περιορισμός του δημόσιου χώρου, της δημόσιας σφαίρας στην οποία διεξάγεται η πολιτική δραστηριότητα. Από τους δρόμους μέχρι τις τεράστιες οικοδομές, από την τηλεοπτική διαφήμιση μέχρι τα παραδοσιακά συλλαλητήρια, υπήρχε μόνο μια και μοναδική αφίσα-άποψη: το ΝΑΙ.

Τα μηνύματα του ΟΧΙ

Κι’ όμως παρά την ολοκληρωτική πίεση ενάντια στην αντιπολίτευση, το ΟΧΙ κατάφερε να συσπειρώσει τα υπόγεια ρεύματα της κοινωνίας και να φτάσει πολύ κοντά στην ανατροπή. Το ποσοστό του ΟΧΙ που έφτασε κοντά στο 49%, αλλά και ο γεωγραφικός του αντικατοπτρισμός, αποτελούν σημαντικές ενδείξεις κάποιων αχαρτογράφητων κοινωνικών μετατοπίσεων που ίσως επηρεάσουν την Τουρκία τα επόμενα χρόνια. Σε αυτό το πλαίσιο, ισχυρό μήνυμα αποτελεί η επικράτηση του όχι σε 17 από τους 30 μητροπολιτικούς δήμους της Τουρκίας. Στους 9 από τους 13 μητροπολιτικούς δήμους στους οποίους επικράτησε το ΝΑΙ, τα ποσοστά του παρέμειναν κάτω από τα ποσοστά που κέρδισε το ΑΚΡ στις προηγούμενες γενικές εκλογές του Νοεμβρίου 2015.

Η πραγματικότητα που προκύπτει από το δύσκολο αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος, φαίνεται ακόμα πιο καθαρά στις 13 από τις 20 ισχυρότερες οικονομικά πόλεις της Τουρκίας στις οποίες επικράτησε το ΟΧΙ. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του Υπουργείου Ανάπτυξης της Τουρκίας, οι 20 συγκεκριμένες πόλεις της χώρας παράγουν σχεδόν το 77% του εθνικού της εισοδήματος. Τα ίδια στοιχεία αποκαλύπτουν ότι οι 13 από αυτές στις οποίες νίκησε το ΟΧΙ, παράγουν περίπου το 62% του εθνικού εισοδήματος. Επομένως τόσο ένα μέρος των επιχειρηματικών ελίτ αυτών των περιοχών, όσο και ένα κομμάτι των μεσαίων και κατώτερων τάξεων της οικονομικής ατμομηχανής της Τουρκίας, έθεσαν κάποιες τουλάχιστον αποστάσεις από τον τρόπο διακυβέρνησης Έρντογαν.

Ξεχωριστή θέση ανάμεσα στις ανατροπές των μεγαλουπόλεων της Τουρκίας έχουν τα εξής παραδείγματα: Στην Κωνσταντινούπολη, το ΑΚΡ και το ΜΗΡ που στήριξαν επίσημα το ΝΑΙ συγκέντρωσαν ποσοστό 57,2% στις εκλογές Νοεμβρίου 2015. Στις 16 Απριλίου 2017, το ΝΑΙ παρέμεινε σε ποσοστό 48,6%. Στην Άγκυρα, τα δύο κόμματα του ΝΑΙ είχαν ποσοστά 63%. Το ποσοστό του ΝΑΙ στην πρωτεύουσα παρέμεινε στο 48.8%.  Στην βιομηχανική πόλη Ντένιζλι, ΑΚΡ και ΜΗΡ είχαν ποσοστά της τάξης του 60%. Το βράδυ του δημοψηφίσματος, το ΝΑΙ έμεινε στο 44,5%. Στην Αντάλια, το τουριστικό επίκεντρο της Τουρκίας, το ΑΚΡ και το ΜΗΡ είχαν συνολικά 58,9%. Όμως στο δημοψήφισμα το ΝΑΙ κέρδισε 40,9%. Στην πόλη των Αδάνων, το Νοέμβριο 2015 το σύνολο των ποσοστών του ΑΚΡ και του ΜΗΡ ήταν 56,4%. Και όμως στο δημοψήφισμα το ΝΑΙ κατάφερε να φτάσει μόνο στο 41,8%. Τα συγκεκριμένα παραδείγματα είναι πολλά. Σημαντικά παραδείγματα σχετικών απωλειών υπάρχουν και από τα γνωστά κάστρα του ισλαμικού κινήματος, όπως η Καισάρεια και το Ικόνιο, στα οποία επιβλήθηκε τελικά το ΝΑΙ, αλλά με ποσοστά χαμηλότερα της κομματικής συνεργασίας ΑΚΡ-ΜΗΡ.

Παρόλο που η σύντομη χρονική διάρκεια από το δημοψήφισμα δεν επιτρέπει οριστικές εκτιμήσεις, εντούτοις τα παραδείγματα των μεγαλουπόλεων κτύπησαν τις πρώτες «σειρήνες κινδύνου» στην ηγεσία του ΑΚΡ. Εάν αυτές οι απώλειες που καταγράφηκαν στα οικονομικά και εμπορικά κέντρα της Τουρκίας είναι μόνο συγκυριακές, είναι κάτι που θα το δείξει η εξέλιξη της πολιτικής αντιπαράθεσης στο νέο πολίτευμα. Εάν όμως αποδειχθούν ως βαθύτερες κοινωνικές αλλαγές, αυτό θα σημαίνει ότι χαρακτηρίζονται από μια σχετική χρονική «μονιμότητα». Συνεπώς η επαναφορά της στήριξης αυτών των ψηφοφόρων προς το ΑΚΡ και τον Έρντογαν θα εξαρτηθεί από ουσιαστικές αλλαγές πολιτικής. Εκτός αυτού, η πορεία της πολιτικής εκπροσώπησης αυτών των στρωμάτων του πληθυσμού θα είναι θέμα νέων πολιτικών ανταγωνισμών μεταξύ του ΑΚΡ και των σχηματισμών που θα ενταχθούν ή θα διεκδικήσεων μέρος της δεξιάς στην Τουρκία.

Η συνέχιση της έντασης

 «Είτε κερδίσεις με 1-0, είτε με 5-0, σημασία δεν έχει το σκορ αλλά η νίκη». Κάπως έτσι περίγραψε το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος ο Έρντογαν λίγες μέρες μετά. Η σημερινή κατάσταση στην Τουρκία, όντως παραπέμπει στο ξεκαθάρισμα των προθέσεων της εξουσίας σε σχέση με το προεδρικό σύστημα. Ο Έρντογαν και το ΑΚΡ δεν επιθυμούν σε καμιά περίπτωση να αφήσουν ούτε καν υποψίες στο δημόσιο χώρο, ότι τους απασχολεί αρνητικά το δύσκολο βράδυ της 16ης Απριλίου. Αντίθετα, από τις πρώτες τους κινήσεις φαίνεται ότι το γρήγορο πέρασμα στο προεδρικό σύστημα είναι το κεντρικό ζήτημα αναπαραγωγής της εξουσίας τους. Η αμφισβήτηση που δέχτηκε το κυβερνών κόμμα τα τελευταία χρόνια, μπορεί να μην έφερε την ανατροπή των πολιτικών ισορροπιών, όμως είχε εμβαθύνει τα ρήγματα στο ηγεμονικό πλαίσιο. Συνεπώς τώρα, η έστω και οριακή επικράτηση της συνταγματικής αλλαγής παρουσιάζεται ως μια ευκαιρία αναδιάρθρωσης του ηγεμονικού χώρου και δημιουργίας προϋποθέσεων για σταθεροποίηση της εξουσίας Έρντογαν. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο είναι αναμενόμενο ότι ο πρώτος προσανατολισμός θα είναι η συνέχιση μιας ελεγχόμενης πόλωσης της κοινωνίας. Όλα τα προαναφερθέντα συνηγορούν στο ότι η Τουρκία μετασχηματίζεται σε χώρα «δύσκολη να διοικηθεί». Αναλόγως εξελίξεων, η εφαρμογή του προεδρικού συστήματος θα αναδείξει νέες πολιτικές συμμαχίες, καθώς και νέους πρωταγωνιστές. Το ερώτημα όμως που παραμένει είναι το εάν αυτές οι νέες δυναμικές θα είναι τελικά ικανές να αφαιρέσουν από τον Έρντογαν το μεγαλύτερο του πλεονέκτημα: αυτό της «ανυπαρξίας» του αντίπαλου δέους.

 

Νίκος Μούδουρος

Μεταδιδακτορικός Συνεργάτης

Τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών Πανεπιστήμιο Κύπρου

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Ο Φιλελεύθερος, 23 Απριλίου 2017

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s