Η μεγάλη απόσταση από το 2004

13401

 Πως διαφοροποιείται το περιβάλλον για το Κυπριακό στην Τουρκοκυπριακή κοινότητα

«Όσο μαθαίνω τι συζητείται στις συνομιλίες τρομάζω, χάνω τον ύπνο μου. Στην Κύπρο υπάρχουν δύο κράτη χωρισμένα με σύνορα και ενώ η ελληνοκυπριακή πλευρά απέρριψε ακόμα και το Σχέδιο Αννάν, εξακολουθεί να θέλει να ηγεμονεύει σε ολόκληρο το νησί και μεταφέρει αυτό το στόχο και στο τραπέζι των συνομιλιών… Στην ΤΔΒΚ δημιουργήθηκε μια κυβέρνηση ‘εθνικής γραμμής’. Ο Πρόεδρος θα πρέπει να λάβει υπόψη αυτή την εξέλιξη και να δώσει καθήκοντα στις διαπραγματεύσεις σε πρόσωπο που θα διορίσει η κυβέρνηση». Οι δηλώσεις αυτές ανήκουν στον Ζορλού Τορέ, «βουλευτή» του Κόμματος Εθνικής Ενότητας και έναν από τους γνωστότερους της τουρκοκυπριακής ακροδεξιάς. Έγιναν τον Απρίλιο του 2016 μετά το σχηματισμό «κυβέρνησης» συνεργασίας του Κόμματος Εθνικής Ενότητας και του Δημοκρατικού. Παρόλο που από τότε μέχρι και την ισχυρή δημόσια αντιπαράθεση του Τουρκοκύπριου ηγέτη με τα δύο αυτά κόμματα της δεξιάς στα τέλη Αυγούστου 2016 δεν είχε καταγραφεί μια τόσο ξεκάθαρη κρίση, εντούτοις είναι γεγονός ότι ο «κυβερνητικός» συνασπισμός ποτέ δε θεώρησε ότι ο Μουσταφά Ακιντζί θα συνομιλούσε στη βάση ενός αντιομοσπονδιακού άξονα. Για το Κόμμα Εθνικής Ενότητας και για το Δημοκρατικό Κόμμα, ο Ακιντζί παραμένει μια πολιτική προσωπικότητα με ροπή προς την «προδοσία». Δεν εκπροσωπεί σε καμιά περίπτωση την «εθνική γραμμή». Δηλαδή εκείνο το κενό σύνθημα που όταν διευκρινιστεί από τα βασικά στελέχη της τουρκοκυπριακής δεξιάς παραπέμπει σαφώς στο στόχο μιας συνομοσπονδιακής διευθέτησης μεταξύ δύο κρατών.

Τα δύο σημαντικά στοιχεία της σημερινής συγκυρίας στην Τουρκοκυπριακή κοινότητα

Όπως γίνεται αντιληπτό, από τις τελευταίες μέρες του Αυγούστου μέχρι και σήμερα το κεντρικό χαρακτηριστικό των εξελίξεων στα κατεχόμενα είναι η ισχυρή αντιπαράθεση μεταξύ του Ακιντζί και των κομμάτων της «κυβερνητικής» συνεργασίας. Μοναδικό επίκεντρο της κόντρας είναι οι θέσεις του Τουρκοκύπριου ηγέτη στο Κυπριακό και οι χειρισμοί του στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Όπως προαναφέρθηκε η κρίση ήταν αναμενόμενη. Η ένταση με την οποία εμφανίστηκε όμως ήταν τέτοια που επικάλυψε πολύ σύντομα ακόμα και τις φωνές στήριξης του Τουρκοκύπριου ηγέτη από τις παραδοσιακές ομοσπονδιακές δυνάμεις του χώρου της ευρύτερης Αριστεράς. Στο σημείο αυτό προκύπτουν δύο σημαντικά στοιχεία που αξίζουν περαιτέρω ανάλυσης. Το πρώτο είναι η ουσία των θέσεων που εκφράζει η παραδοσιακή τουρκοκυπριακή δεξιά σε μια ομολογουμένως κρίσιμη συγκυρία για τις επόμενες εξελίξεις στις απευθείας διαπραγματεύσεις των δύο Κύπριων ηγετών. Το δεύτερο, ίσως σημαντικότερο στοιχείο, είναι το γενικό περιβάλλον που επικρατεί στην κοινότητα σε σχέση με το Κυπριακό και τις προοπτικές οριστικής επίλυσης του. Στη σημερινή συγκυρία, παρόλο που η αντιπαράθεση για το περιεχόμενο της λύσης είναι ζωντανή και έντονη, εντούτοις φαίνεται να περιορίζεται στο στενό κύκλο μιας πολιτικής ελίτ. Υπό αυτή την έννοια το πολιτικό περιβάλλον στους Τουρκοκύπριους δε θυμίζει σχεδόν τίποτε από τους «σεισμούς» και τις ρήξεις που προκάλεσαν οι τεράστιες κινητοποιήσεις της κοινότητας την περίοδο πριν από τα δημοψηφίσματα του 2004. Αυτή η αλλαγή βεβαίως στηρίζεται σε συγκεκριμένα δεδομένα και εξελίξεις.

Πως πολιτεύεται η τουρκοκυπριακή δεξιά

Σήμερα η δημόσια αντιπαράθεση επί του Κυπριακού στα κατεχόμενα διεξάγεται με τρόπο που να ξεκαθαρίζει ίσως οριστικά τις διαφωνίες του Κόμματος Εθνικής Ενότητας και του Δημοκρατικού με το περιεχόμενο της πιθανής τελικής λύσης. Τα δύο κόμματα επέλεξαν μια συγκεκριμένη στιγμή κορύφωσης των εξελίξεων στο τραπέζι του διαλόγου για να δημοσιοποιήσουν τις διαφωνίες τους. Όπως προκύπτει από τις δηλώσεις αξιωματούχων των δύο κομμάτων το τελευταίο χρονικό διάστημα, υπάρχει μια σαφέστατη διαφοροποίηση στην ερμηνεία που δίνουν στις πρόνοιες του κοινού ανακοινωθέντος της 11ης Φεβρουαρίου 2014. Χωρίς να μπορούν να το δαιμονοποιήσουν ολοκληρωτικά, κυρίως λόγω της υπογραφής Έρογλου, εντούτοις για τα κόμματα της τουρκοκυπριακής δεξιάς το συγκεκριμένο ανακοινωθέν των ηγετών θα έπρεπε να αποτελέσει τη βάση μιας συνομοσπονδιακής λύσης του Κυπριακού. Επιπρόσθετα ζητούν το διορισμό αντιπροσώπου της «κυβέρνησης» στις συνομιλίες, αλλά και τη σύσταση «επιτροπής παρακολούθησης» των συνομιλιών από τη «βουλή».

Επί της ουσίας, τα δύο κόμματα υπογράμμισαν τη διαφωνία τους σε οποιοδήποτε σύστημα εγγυήσεων και ασφάλειας που να μην συμπεριλαμβάνει μονομερές δικαίωμα επέμβασης της Τουρκίας, ενώ στο εδαφικό ξεκαθάρισαν ότι απορρίπτουν οποιεσδήποτε αναπροσαρμογές στο χάρτη που να δίνει στη μελλοντική ελληνοκυπριακή διοίκηση εδάφη πέραν αυτών που κατέγραφε το Σχέδιο Αννάν. Σε σχέση με το περιουσιακό, το Κόμμα Εθνικής Ενότητας και το Δημοκρατικό, υπογραμμίζουν ότι δεν θα αποδεχτούν την οποιαδήποτε πρόνοια που να αμφισβητεί τη βασική παραδοσιακή ντεκτασική θέση περί «συνολικής ανταλλαγής και συλλογικής αποζημίωσης».

Το νέο περιβάλλον της κοινότητας

Είναι γεγονός ότι η αντίδραση του Τουρκοκύπριου ηγέτη απέναντι στις θέσεις και στα αιτήματα περί εκπροσώπου του «κυβερνητικού» συνασπισμού στις συνομιλίες, ήταν άμεση και δυναμική. Δεν άφησε σχεδόν κανένα περιθώριο παρερμηνειών για την άρνηση του να συμπεριλάβει ακόμα ένα είδος «ελέγχου και πιστοποίησης» των θέσεων του στις διαπραγματεύσεις. Όμως είναι επίσης αλήθεια ότι ο βηματισμός του Ακιντζί δεν ήταν συγχρονισμένος με τις παραδοσιακές δυνάμεις που στηρίζουν την ομοσπονδιακή επίλυση του Κυπριακού. Ιδιαίτερα στην περίπτωση του Ρεπουμπλικανικού Τουρκικού Κόμματος, η στήριξη στις συνομιλίες καταγράφηκε όμως η ένταση δεν θύμιζε καθόλου τον πρωταγωνιστικό ρόλο που είχε την περίοδο πριν από τα δημοψηφίσματα του 2004. Κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ορθά ότι η σχετικά αδύνατη δημόσια παρουσία των κομμάτων της κεντροαριστεράς οφείλεται κυρίως στα τεράστια εσωκομματικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν εδώ και κάποια χρόνια. Όμως αυτός δεν είναι ο μοναδικός λόγος. Το πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο της κοινότητας σήμερα χαρακτηρίζεται από βαθιές διαφοροποιήσεις, οι οποίες σε σχέση με το Κυπριακό εκφράζονται κυρίως στην επικράτηση μιας πάρα πολύ συγκρατημένης στάσης απέναντι στις εξελίξεις. Η καταγραμμένη επιφυλακτικότητα δεν επικεντρώνεται στην ουσία της λύσης του Κυπριακού, αλλά περισσότερο στο φόβο μιας ακόμα διάψευσης προσδοκιών. Αυτό είναι και το σημείο που εμφανίζεται ως μέρος του εποικοδομήματος μιας βαθύτερης κοινωνικής αλλαγής από το 2004 μέχρι σήμερα. Με λίγα λόγια, όπως οι μεγάλες κινητοποιήσεις υπέρ του Σχεδίου Αννάν ήταν η έκφραση τεκτονικών μετακινήσεων των δεκαετιών που προηγήθηκαν, έτσι και η σημερινή συγκυριακή «σιωπή» αντικατοπτρίζει μέρος των κοινωνικών και πολιτικών «τραυμάτων», αλλά και την αλλαγή συμφερόντων που προκάλεσε η αποτυχία των δημοψηφισμάτων το 2004.

Οι συνθήκες της ριζοσπαστικοποίησης της δεκαετίας του 1990

Ενόψει σημαντικών εξελίξεων στις διαπραγματεύσεις λοιπόν, θα ήταν δόκιμο να γίνει μια συνοπτική σύγκριση της κατάστασης που επικρατούσε πριν από το 2004 στην Τουρκοκυπριακή κοινότητα με τη σημερινή. Κάτι τέτοιο θα βοηθήσει στην περαιτέρω κατανόηση των δυναμικών που επηρεάζουν την προοπτική επίλυσης του Κυπριακού και οι οποίες μετασχηματίζονται στο πέρασμα του χρόνου. Η επιλογή της Κυπριακής Δημοκρατίας να εντατικοποίησει τις προσπάθειες πλήρους ένταξης στην Ε.Ε τη δεκαετία του 1990, σε συνδυασμό με την κορύφωση των κοινωνικών αδιεξόδων που παρήγαγαν οι παράνομες δομές στα κατεχόμενα, αποτέλεσαν εξελίξεις που επηρέασαν καθοριστικά όχι μόνο το διπλωματικό επίπεδο του Κυπριακού. Σταδιακά συνέβαλαν στην εμβάθυνση της αποσταθεροποίησης της τουρκοκυπριακής οικονομίας, στη σταδιακή κατάρρευση των θεσμών εξουσίας, αλλά και στην ανατροφοδότηση μιας ήδη προϋπάρχουσας από τη δεκαετία του 1970 πόλωσης στην τουρκοκυπριακή πολιτική και κοινωνική ζωή.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1990, η τουρκοκυπριακή πολιτική ζωή ταλανιζόταν από τη σύγκρουση τριών διαφορετικών ιδεολογικών οραμάτων για το μελλοντικό καθεστώς της κοινότητας. Η σύγκρουση διεξαγόταν ανάμεσα στην επιλογή για ενίσχυση της «ΤΔΒΚ» ως δεύτερου κράτους στην Κύπρο, στη θέση για επισημοποίηση της ενσωμάτωση των βόρειων εδαφών του νησιού στην Τουρκία και στην προοπτική για ένταξη της κοινότητας στην Ε.Ε και συνεπώς την ενσωμάτωση της στη διεθνή νομιμότητα. Η τρίτη θέση ήταν νομοτελειακά δεμένη με την προσπάθεια για μια ομοσπονδιακή λύση του Κυπριακού. Οι ισχυρές αντιπαραθέσεις και η ρευστότητα της συγκεκριμένης περιόδου οδήγησε μάλιστα και σε σημαντικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα παλιά και νεαρότερα στελέχη της δεξιάς. Για παράδειγμα ο Σερντάρ Ντενκτάς άρχισε να υποστηρίζει την αυτονομία του ψευδοκράτος ενάντια στην ποδηγέτηση της Άγκυρας σε αντίθεση με την πιο παλιά γενιά εθνικιστών που δεν εξέφραζαν ιδιαίτερες ενστάσεις στην πιθανότητα πλήρους ενσωμάτωσης των κατεχομένων στην Τουρκία.

Όμως το σημαντικότερο στοιχείο ήταν η στάση ενός πολύ μεγάλου μέρους της Τουρκοκυπριακής νεολαίας. Η κρίση της εποχής και η περιθωριοποίηση που προκαλούσαν τόσο οι εσωτερικές όσο και οι εξωτερικές εξελίξεις, οδήγησαν στην άνοδο της ριζοσπαστικοποίησης των νέων. Οι νέοι εργαζόμενοι, φοιτητές και μαθητές της περιόδου έβλεπαν να πλησιάζει η οριστική κατάρρευση. Μόνο μερικά χιλιόμετρα δίπλα τους, οι Ελληνοκύπριοι οδηγούνταν στην Ε.Ε και οι ίδιοι βρίσκονταν απομονωμένοι σε ένα πλαίσιο, τους κανόνες του οποίου καθόριζε η Τουρκία. Ένιωθαν ότι ζούσαν σε «ένα κομμάτι γης» που διέθετε μεγαλύτερη αξία για τους στρατηγικούς υπολογισμούς ενός άλλου κράτους, παρά για το δικό τους μέλλον. Συνειδητοποιούσαν ότι η κατάληξη του τρένου της ένταξης στην Ε.Ε χωρίς λύση του Κυπριακού θα έφερνε την οριστικοποίηση της έκτακτης ανάγκης και της αυξανόμενης καταπιεστικής εξάρτησης από την Τουρκία. Όσο η Κυπριακή Δημοκρατία προχωρούσε προς την Ε.Ε και όσο πολλαπλασιάζονταν τα κοινωνικά και οικονομικά αδιέξοδα των κατεχομένων, η πλειοψηφία των Τουρκοκυπρίων αντιλαμβανόταν ότι χωρίς λύση θα παρέμενε εξαφανισμένη στην «κατοχική ανυπαρξία» που επέβαλλε η διχοτομική κατάσταση. Έτσι οι πλατιές μάζες των νέων οδηγήθηκαν στο στόχο για σύντομη επίλυση του Κυπριακού. Η γενικευμένη κρίση της περιόδου, τους μετέτρεψε σε πρωταγωνιστές της απονομιμοποίησης του ψευδοκράτους και της αποξένωσης από την Άγκυρα.

Η δημιουργία της πλατφόρμας «Αυτή η χώρα είναι δική μας» μέσα από τη συνεργασία 41 οργανωμένων συνόλων, κομμάτων και συντεχνιών αποτέλεσε τη συγκεκριμένη περίοδο, ίσως την πιο ξεκάθαρη έκφραση των φυγόκεντρων δυναμικών που υπήρχαν στην κοινότητα ήδη από το τέλος της εισβολής το 1974. Με αυτό τον τρόπο και σε συνδυασμό με τη συνολική κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος το 2001, γεννήθηκε το μαζικότερο κίνημα διαμαρτυρίας ενάντια στο καθεστώς που επιβλήθηκε το 1974. Δεκάδες χιλιάδες Τουρκοκύπριοι βρέθηκαν στους δρόμους σε μια «παρατεταμένη κινητοποίηση» από το 1999 μέχρι και τα δημοψηφίσματα του 2004. Ήταν μέσα σε αυτή ακριβώς την περίοδο που η κοινότητα γνωρίστηκε με ραγδαίες αλλαγές που αφορούσαν σχεδόν σε όλη την κοινωνική δομή και τις πολιτικές επιλογές. Το «ναι» στα δημοψηφίσματα του 2004 ήταν, μεταξύ άλλων, μια σχετικά φυσιολογική κατάληξη του κοινωνικού ξεσπάσματος που προηγήθηκε.

Το «χτύπημα» των δημοψηφισμάτων και η αναδιάταξη συμφερόντων

Για μια μεγάλη μερίδα της Τουρκοκυπριακής κοινότητας, ιδιαίτερα για την ευρύτερη Αριστερά, το αποτέλεσμα των δημοψηφισμάτων του 2004 ήταν μια καθόλα τραυματική εμπειρία. Οι ιδεολογικές συνέπειες που άφησε πίσω του το «όχι» των Ελληνοκυπρίων και ειδικά η απόφαση του ΑΚΕΛ, φαίνεται να δημιούργησαν τέτοια ρήγματα σε μια μερίδα της Αριστεράς που για κάποιο διάστημα αμφισβητήθηκε ακόμα και η ίδια η ιδέα της ομοσπονδίας στην Κύπρο. Βεβαίως για τις συνιστώσες της τουρκοκυπριακής Δεξιάς τα πράγματα ήταν κάπως πιο εύκολα. Η αποτυχία κατάληξης στα δημοψηφίσματα εξαιτίας του ελληνοκυπριακού «όχι», απλά ήρθε για να επιβεβαιώσει την παραδοσιακή αφήγηση: «οι Ελληνοκύπριοι ούτως ή άλλως δε θέλουν να διαμοιραστούν την εξουσία τους». Η πιο αρνητική εξέλιξη στα πλαίσια της κεντροαριστεράς ήταν η ενίσχυση της ροπής προς την διεκδίκηση για εξουσία στην «ΤΔΒΚ», περιορισμός του πολιτικού οράματος στη μεταρρύθμιση των χωριστών δομών, έστω και αν ρητορικά η ομοσπονδία παρέμενε στο πολιτικό πρόγραμμα. Η αντίληψη για μια «βιώσιμη ανάπτυξη της ΤΔΒΚ» εμφανίστηκε ως αμφισβήτηση της προηγούμενης ηγεμονικής θέσης της Αριστεράς που αντιλαμβανόταν τη μη επίλυση του Κυπριακού ως την «μήτρα της κακοδαιμονίας» των Τουρκοκυπρίων. Βεβαίως θα πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η απογοήτευση που εκφράστηκε με την σχετική αλλαγή πολιτικών θέσεων στο δημόσιο χώρο, ανατροφοδοτήθηκε εν πολλής και από την αναδιαμόρφωση των συμφερόντων επί του εδάφους. Η περίοδος που ακολούθησε τα δημοψηφίσματα ήταν μια περίοδος τεχνητής ευημερίας για μεγάλα στρώματα της κοινότητας, η οποία στηρίχθηκε κυρίως στην ανάπτυξη του κατασκευαστικού τομέα. Όπως παρατηρούν επικριτικά πολλοί Τουρκοκύπριοι αναλυτές, μετά το 2004 ακολούθησε η «εποχή του δεύτερου πλιάτσικου» των ελληνοκυπριακών περιουσιών, εξέλιξη που επηρέασε τελικά πολλές πολιτικές επιλογές.

Η απότομη στροφή στο σημείο μηδέν…

Πέραν από τα όρια της τεχνητής ευμάρειας μετά το 2004 όμως, η Τουρκοκυπριακή κοινότητα βρέθηκε και πάλι αντιμέτωπη με τη σκληρή πραγματικότητα της απειλητικής παρουσίας των πολιτικών Έρντογαν. Οι ριζικές αλλαγές στην οικονομία με την σαφέστατη ενίσχυση του τουρκικού κεφαλαίου, η σταδιακή περιθωριοποίηση τουρκοκυπριακών δομών και η πολιτιστική πίεση, αναπαράγουν σήμερα σχεδόν τα ίδια διλήμματα με αυτά που εξέφρασε η δεκαετία του 1990. Οι Τουρκοκύπριοι δείχνουν να επανέρχονται στο «σημείο μηδέν» της αναγκαιότητας για προάσπιση της κοινοτικής τους υπόστασης, την οποία αμφισβητεί η διχοτομική τάξη πραγμάτων. Όμως αυτή τη φορά υπάρχει η εμπειρία του 2004. Υπάρχει συνεπώς η συγκράτηση που επιβάλλει αθόρυβα η ανησυχία για μια πιθανή δεύτερη αποτυχία. Συνεπώς η παράξενη «σιωπή» της κοινωνίας δε θα πρέπει να θεωρηθεί δεδομένη. Το περιεχόμενο των επόμενων ουσιαστικών εξελίξεων και η πιθανότητα νέων δημοψηφισμάτων, είναι παράγοντες που θα ξαναμοιράσουν την τράπουλα της πολιτικής κινητοποίησης των Τουρκοκυπρίων, σε ένα όντως διαφοροποιημένο πλαίσιο από την εποχή του 2004.

 

Νίκος Μούδουρος

Δρ. Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Ο Φιλελεύθερος, 18 Σεπτεμβρίου 2016

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s