Κρίση ηγεμονίας και εποικισμός

IMG_0223

Το έμβλημα του Κινήματος Εθνικιστικής Δημοκρατίας

 Οι νέες εξελίξεις και δυναμικές στη «ξεχασμένη κοινότητα» των κατεχομένων

Όπως πολλές φορές έχει διαπιστωθεί, η Τουρκοκυπριακή κοινότητα βιώνει μια παρατεταμένη σε χρονική διάρκεια και γενικευμένη σε ποιοτικά χαρακτηριστικά κρίση. Η συγκεκριμένη κρίση παρουσιάζει τα συμπτώματά της τόσο με τα εντεινόμενα οικονομικά αδιέξοδα, όσο και με την κατάρρευση του πολιτικού συστήματος υπό το βάρος της απαξίωσης. Ο συνδυασμός αυτών των στοιχείων δεν προκαλεί μόνο την απομάκρυνση μεγάλου μέρους της κοινωνίας από τα υφιστάμενα κόμματα. Την ίδια στιγμή, ως μια νομοτελειακή συνέπεια, προκαλεί την αναζήτηση νέων πολιτικών παραγόντων, σχηματισμών και οργανωμένων μορφών. Όπως και σε άλλες περιπτώσεις έτσι και στην τουρκοκυπριακή, τα πολιτικά κενά που δημιουργούνται εκφράζουν ταυτόχρονα και την ανάγκη κάλυψης τους από νέους φορείς, οι οποίοι ανεξάρτητα εάν τελικά τα καταφέρουν, επιδιώκουν να μετατραπούν σε φορείς ξεπεράσματος της κρίσης ηγεμονίας.

Νέες πολιτικές αναζητήσεις εποίκων

Η περίπτωση της Τουρκοκυπριακής κοινότητας όμως ενδιαφέρει άμεσα και λόγω των ιδιαιτεροτήτων της κατάστασης που δημιούργησε η κατοχή και τα συνακόλουθα της. Η κρίση ηγεμονίας αφορά συνολικά στην κοινωνία των κατεχομένων. Αφορά συνεπώς και στον πληθυσμό των εποίκων. Η βασικότερη αιτία είναι η εξής: Από τη μια πλευρά, ο πληθυσμός των εποίκων είναι αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης κρατικής πολιτικής συγκεκριμένης διάρκειας και στόχων που επικεντρώθηκαν γύρω από θέματα όπως η αλλοίωση της βούλησης των Τουρκοκυπρίων και η αλλαγή του πληθυσμιακού ισοζυγίου της Κύπρου. Από την άλλη πλευρά όμως, ένα πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού αυτού επηρεάζεται καθοριστικά από τα τοπικά φαινόμενα και εξελίξεις, καθώς αποτελεί μέρος της νέας κοινωνικής οικοδόμησης που εμφανίστηκε μετά την εισβολή του 1974.

Δεν προκαλεί λοιπόν έκπληξη το ότι παρόμοιες με τους Τουρκοκύπριους αναζητήσεις ξεπεράσματος της γενικευμένης κρίσης, καταγράφονται και σε μερίδα του πληθυσμού από την Τουρκία. Το βασικό στοιχείο που διαφοροποιεί αυτές τις αναζητήσεις για νέους οργανωμένους φορείς είναι ότι στην περίπτωση του εποικισμού, πολλές φορές παίζει σημαντικό ρόλο η εμπλοκή του τουρκικού κράτους ή ευρύτερα του τουρκικού πολιτικού συστήματος. Σε αυτό το πλαίσιο, μια νέα περίπτωση που απασχολεί το τελευταίο χρονικό διάστημα την Τουρκοκυπριακή κοινότητα είναι η απόφαση του Κινήματος Εθνικιστικής Δημοκρατίας να μετατραπεί σε πολιτικό κόμμα. Το συγκεκριμένο Κίνημα εμφανίστηκε στα κατεχόμενα πριν από περίπου τέσσερα χρόνια και ο βασικός του πυρήνας αποτελείται από έποικους που διατηρούν σχέσεις με το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης του Ντεβλέτ Μπαχτσελί. Τα άτομα αυτά ανήκουν στο χώρο της τουρκικής ακροδεξιάς και στο παρελθόν ήταν στον ένα ή στον άλλο βαθμό μέρος των γνωστών κινημάτων των Εστιών Εθνικοφρόνων της Τουρκίας. Πληροφορίες του τουρκοκυπριακού Τύπου ανέφεραν ότι το καταστατικό του νέου κόμματος είναι έτοιμο, ενώ στις αμέσως επόμενες εβδομάδες θα ολοκληρωθεί και η συγγραφή του πολιτικού προγράμματος. Το νέο κόμμα αναμένεται να διατηρήσει το όνομα και το έμβλημα του Κινήματος.

Ο «εκ των άνω» καθορισμός των εθνικών και πνευματικών αξιών

Όπως γίνεται κατανοητό από την ονομασία του Κινήματος, η πρώτη ιδεολογική του αναφορά είναι ο εθνικισμός. Σύμφωνα με τις δηλώσεις του επικεφαλής του Κινήματος Εθνικιστικής Δημοκρατίας, Μπουράϊ Μπουσκουβουτσιού, το κίνημα και μελλοντικά το κόμμα, εκφράζει το λεγόμενο πολιτιστικό εθνικισμό που επικεντρώνεται στην καθημερινή υπεράσπιση των «εθνικών και πνευματικών αξιών του έθνους». Μάλιστα, ο εθνικισμός στα πλαίσια του κινήματος έχει μια οντολογική τοποθέτηση, είναι στοιχείο «φυσιολογικό» του ατόμου. Ο Μπουσκουβουτσιού είναι χαρακτηριστικός επί τούτου: «Δεν μπορούμε να καταλάβουμε τα άτομα που λένε ότι δεν είναι εθνικιστές, δεν μπορούμε να κατανοήσουμε πως ένας άνθρωπος δεν υπερασπίζεται τις εθνικές και πνευματικές του αξίες». Αυτή η απόλυτη ρητορική ταύτιση του εθνικισμού ως εργαλείου υπεράσπισης των «εθνικών και πνευματικών αξιών» το περιεχόμενο των οποίων βέβαια καθορίζεται αυθαίρετα από τους εκφραστές μιας τέτοιας ιδεολογίας, φανερώνει ακόμα ένα σημαντικό συστατικό του Κινήματος. Ότι η ίδια η ιδέα του έθνους είναι η «μοναδική πραγματικότητα» της ζωής, μια πραγματικότητα ομοιογενής και αδιαφοροποίητη μέσα στην οποία οι εκφράσεις των κοινωνικών διαφοροποιήσεων όχι μόνο δε γίνονται αποδεχτές, αλλά καταστέλλονται. Με αυτό τον τρόπο, τόσο οι αριστερές οργανώσεις των Τουρκοκυπρίων, όσο και οι αριστερές οργανώσεις ή σύνδεσμοι Κούρδων, Αλεβιτών ή άλλων Τούρκων που δραστηριοποιούνται στα κατεχόμενα, αποτελούν ένα «απειλητικό σύνολο». Παρόλα αυτά σε επίπεδο πολιτικού λόγου το Κίνημα Εθνικιστικής Δημοκρατίας επιμένει να μην ταυτίζεται με όρους όπως η δεξιά ή ακόμα και η ακροδεξιά. Αντιλαμβάνεται το δόγμα του εθνικισμού ως μια εννοιολογική μονάδα υπεράνω κάθε κοινωνικής αντιπαράθεσης. Για παράδειγμα, στα θεωρητικά πλαίσια του κινήματος, τόσο το Κόμμα Εθνικής Δράσης όσο και το Δημοκρατικό Κόμμα είναι απλά κόμματα της δεξιάς και όχι εθνικιστικά.

Η παλινόρθωση κράτους μέσα από τη διαλεκτική της διχοτόμησης

Η έννοια της δημοκρατίας στα ιδεολογικά πλαίσια του κινήματος, παραπέμπει σαφώς σε μια συνολική αλλά καθόλου συγκεκριμένη κριτική για τη σημερινή κατάσταση πραγμάτων στα κατεχόμενα. Μέσα από την υπογράμμιση της δημοκρατίας το εν λόγω κίνημα εστιάζει στην ανάγκη αλλαγής της νοοτροπίας, αλλά και σε μια ευρύτερη αλλαγή του πολιτικού συστήματος. Συγκεκριμένα η έλλειψη δημοκρατίας, κατά την άποψη του Μπουσκουβουτσιού, είναι ιδιαίτερα ξεκάθαρη στη λειτουργία των εκλεγμένων αξιωματούχων, οι οποίοι «δεν υπηρετούν αυτούς που τους ψήφισαν αλλά τους κομματικούς ηγέτες». Στο σημείο αυτό εισάγεται και η έννοια της «παλινόρθωσης του κράτους». Η δριμεία κριτική του Κινήματος Εθνικιστικής Δημοκρατίας σε όλες ανεξαιρέτως τις προηγούμενες «κυβερνήσεις» των κατεχομένων επικεντρώνεται στο ότι με τις παραλείψεις και τα λάθη τους, προκάλεσαν την ιδεολογική κατάρρευση της ιδέας του χωριστού κράτους ανάμεσα στους Τουρκοκύπριους. Κατά τον ίδιο τρόπο και οι πολίτες καλούνται να καλλιεργήσουν την αναγκαία «κρατική συνείδηση» που να ανοίγει το δρόμο στην αποκατάσταση της σημασίας των χωριστών δομών εξουσίας στην Κύπρο. Με αυτό τον τρόπο φαίνεται ότι η κρίση ηγεμονίας που διαχέεται πλέον σε όλα τα στρώματα του πληθυσμού, μετατρέπεται σε μια βάση εμφάνισης αναζητήσεων για διαφορετικές μορφές οργάνωσης, οι οποίες όμως έχουν ως στόχο την παλινόρθωση της έννοιας αλλά και της δομής ενός κράτους. Δηλαδή την προώθηση ενός ιδεολογικού κρατικού παραδείγματος που να πείθει για μια χωριστή από τους Ελληνοκύπριους, αλλά και κυρίαρχη πολιτειακή δομή.

Το έμβλημα του κινήματος παρουσιάζει επίσης ενδιαφέρον. Στο κέντρο της μίας και ενιαίας Κύπρου υπάρχουν τρεις ημισέληνοι και το νησί αγκαλιάζεται από κλαδιά ελιάς. Ο επικεφαλής του Κινήματος εξηγεί ότι η ελιά εκφράζει την πολιτική θέση για λύση και ειρήνη στην Κύπρο. Χωρίς να μπαίνει καθόλου σε λεπτομέρειες για το περιεχόμενο της λύσης που επιδιώκει το κίνημα ο Μπουσκουβουτσιού, υπογραμμίζει ότι «εάν διασφαλιστεί η πραγματική μας ισότητα δεν υπάρχει κανένας λόγος να μην αποδεχτούμε τη λύση του Κυπριακού». Όμως την ίδια στιγμή προτρέχει στο εξής συμπέρασμα: «Δεν υπάρχει όμως προοπτική αποδοχής της ισότητας μας στα γονίδια των Ελληνοκυπρίων. Τα παιδιά των Ελληνοκυπρίων μεγαλώνουν από την πρώτη τάξη του δημοτικού με συνθήματα του τύπου ‘καλός Τούρκος ο νεκρός Τούρκος’. Εγώ προσωπικά δεν άκουσα σε κανένα σπίτι Τούρκου να μεγαλώνουν τα παιδιά με συνθήματα ‘καλός Ελληνοκύπριος είναι ο νεκρός Ελληνοκύπριος’». Στο σημείο αυτό, το ακροδεξιό παράδειγμα ενός μέρους του πληθυσμού των εποίκων αναπαράγεται από την ίδια τη διαλεκτική της διχοτόμησης: ούτως ή άλλως δεν θα υπάρχει λύση, αφού η προοπτική της δεν υφίσταται στα «γονίδια» της απέναντι-εχθρικής πλευράς. Οι ημισέληνοι του εμβλήματος συμβολίζουν την αναγκαιότητα επιστροφής στις διοικητικές παρακαταθήκες της οθωμανικής παρουσίας στην Κύπρο, οι οποίες διασφαλίζουν τη θρησκευτική, πολιτιστική και πολιτική αυτονομία όλων των διαφορετικών κοινοτήτων του νησιού. Η οθωμανική αυτοκρατορική νοσταλγία, τις περισσότερες φορές τοποθετούμενη σε ένα εντελώς αντιεπιστημονικό και ανιστόρητο πλαίσιο, είναι μια κοινή αναφορά της ακροδεξιάς και του πολιτικού Ισλάμ στην Τουρκία. Σε διαφορετικούς βαθμούς και τόνους, πολλά ισλαμικά και ακροδεξιά κινήματα υιοθετούν την παραπομπή σε ένα «ένδοξο αυτοκρατορικό παρελθόν» για να εξηγήσουν τις πολιτικές τους στοχεύσεις για το μέλλον.

Δύο βασικές διαστάσεις της χωριστής οργάνωσης εποίκων

Η απόφαση του Κινήματος Εθνικιστικής Δημοκρατίας να μετατραπεί σε πολιτικό κόμμα με συγκεκριμένο πρόγραμμα, επαναφέρει στην επικαιρότητα τις διαφορετικές πτυχές τις χωριστής οργάνωσης τουλάχιστον σε ένα μέρος του τουρκικού πληθυσμού. Επαναφέρει την ίδια στιγμή και το ζήτημα των κοινωνικών διεργασιών που αναπαράγονται χωρίς λύση του Κυπριακού και που δεν αφορούν μόνο στον τουρκοκυπριακό πληθυσμό, αλλά και στους έποικους. Η πρώτη σημαντική διάσταση που επαναφέρεται σήμερα με το παράδειγμα του εν λόγω κινήματος, είναι η αρχική επιδίωξη του εποικισμού για πληρέστερο έλεγχο της πολιτικής ζωής των κατεχομένων. Η επιδίωξη αυτή εκφράστηκε με την ενθάρρυνση δημιουργίας χωριστών πολιτικών οργανώσεων και κομμάτων στο χώρο της δεξιάς και της ακροδεξιάς. Η ιδιαίτερη προσοχή του τουρκικού κράτους στο συγκεκριμένο ιδεολογικό φάσμα, στα χρόνια που ακολούθησαν την εισβολή, βασίστηκε στον υπολογισμό ότι τέτοια κόμματα αμιγώς τουρκικά θα μπορούσαν να στηρίξουν την ηγεμονία συγκεκριμένων αντιλήψεων στο Κυπριακό. Μάλιστα στη δημιουργία και την εξέλιξη τέτοιων πολιτικών σχημάτων, καταγράφηκε ο άμεσος ρόλος της τουρκικής πρεσβείας και όχι μόνο. Όμως όπως απέδειξε η εμπειρία, οι περισσότερες προσπάθειες μιας χωριστής δεξιάς οργανωτικής δομής ανάμεσα στους έποικους ήταν τουλάχιστον μέχρι σήμερα αποτυχημένες.

Η πρώτη ενέργεια στα προαναφερθέντα πλαίσια, έγινε με τη δημιουργία του Κόμματος Αναμόρφωσης και Ευημερίας τον Ιανουάριο του 1979 με επικεφαλής τον Οζέλ Εργκενέ. Το Μάρτιο του 1981, το κόμμα αυτό διαλύθηκε. Αργότερα επίσης το 1981 εμφανίστηκε το Κόμμα Τουρκικής Ενότητας από τον απόστρατο συνταγματάρχη Ισμαήλ Τεζέρ. Αυτή θεωρείται η πρώτη σοβαρή προσπάθεια κάλυψης του χώρου της δεξιάς και της ακροδεξιάς ανάμεσα στους έποικους. Στη ψηφοφορία της 28ης Ιουνίου 1981, το κόμμα κέρδισε ποσοστό 5.5% και κατάφερε να εισέλθει στη «βουλή» με μία έδρα. Μάλιστα ο Τεζέρ ανέλαβε θέση «υπουργού» στην τότε «κυβέρνηση» Τσιαγατάϊ. Τελικά ο Τεζέρ αποχωρεί από το Τουρκικής Ενότητας και δημιουργεί το Εθνικιστικό Τουρκικό Κόμμα το Δεκέμβριο του 1982. Πολύ σύντομα και αυτή η προσπάθεια καταλήγει στην αυτοδιάλυση του κόμματος. Την ίδια αποτυχημένη κατάληξη είχαν και άλλες παρόμοιες προσπάθειες, όπως ίδρυση του Κόμματος Εθνικού Στόχου το Δεκέμβριο του 1980 και του Κόμματος Κοινωνικής Δικαιοσύνης τον Απρίλιο του 1981. Διαλύθηκαν αντίστοιχα το 1982 και το 1985.

Η δεύτερη σημαντική διάσταση που οδήγησε σε χωριστές οργανωμένες εκφράσεις ανάμεσα στον πληθυσμό των εποίκων, είναι οι ίδιες οι τοπικές κοινωνικές δυναμικές. Οι οικονομικές και πολιτισμικές διαφοροποιήσεις που παρατηρήθηκαν τόσο μέσα στα διάφορα κύματα πληθυσμού που μεταφέρθηκαν ή/και μετακινήθηκαν από την Τουρκία στην Κύπρο, όσο και μεταξύ Τούρκων και Τουρκοκυπρίων, αποτέλεσαν σε διάφορες συγκυρίες μια μορφή ανολοκλήρωτης πολιτικής χειραφέτησης. Η κοινωνική περιθωριοποίηση μεγάλης μάζας του τουρκικού πληθυσμού σε συνδυασμό με τις τεράστιες πολιτισμικές διαφοροποιήσεις από τους Τουρκοκύπριους, πολλές φορές οδήγησαν στη δημιουργία χωριστών δομών οργάνωσης και διεκδικήσεων. Όντως από ένα σημείο και μετά η μεγάλη απογοήτευση και η διάψευση προσδοκιών για μια καλύτερη ζωή, αλλά και η «βίαιη» συνειδητοποίηση ότι οι Τουρκοκύπριοι ήταν τελικά κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που η κυρίαρχη αφήγηση της Τουρκίας οικοδομούσε, πολιτικοποίησαν επί του εδάφους μέρος των εποίκων.

Παρομοίως, στην πορεία του χρόνου οι εσωτερικές κοινωνικές και εθνοτικές διαφοροποιήσεις του πληθυσμού των εποίκων και η ανομοιόμορφη σχέση τους με τις δομές εξουσίας στα κατεχόμενα, δημιούργησαν τις προϋποθέσεις χωριστής δημόσιας έκφρασης αιτημάτων. Το πολιτικό «παράδοξο» σε αυτό το πλαίσιο ήταν η εμφάνιση του Κόμματος της Αναγέννησης το 1984, το οποίο μάλιστα λόγω των ραγδαίων κοινωνικό-πολιτικών εξελίξεων το 1990 βρέθηκε σε συνεργασία με την ευρύτερη Τουρκοκυπριακή αριστερά εναντίον του Κόμματος Εθνικής Ενότητας. Τελικά το κόμμα αποφάσισε να συνενωθεί με το Δημοκρατικό το 1992 και με αυτό τον τρόπο τερμάτισε την αυτόνομη του ύπαρξη. Είναι γεγονός ότι αυτού του είδους οι μετακινήσεις ανάμεσα στους έποικους συνεχίζουν να εκφράζονται σε μια πληθώρα πολιτιστικών, πολιτικών και άλλων οργανώσεων. Από εκφράσεις της ακροδεξιάς και του πολιτικού Ισλάμ, μέχρι και συνδέσμους Κούρδων και Αλεβιτών, ο πολιτικό-ιδεολογικός χάρτης του συγκεκριμένου πληθυσμού παρουσιάζει σήμερα μια χαρακτηριστική πολυπλοκότητα.

Η διάρκεια των τουρκοκυπριακών αντοχών

Είναι γεγονός ότι οι περισσότερες προσπάθειες κατανόησης των σημερινών κρίσιμων εξελίξεων στα κατεχόμενα περιστρέφονται στη μελέτη της βασικής συνιστώσας, δηλαδή της Τουρκοκυπριακής κοινότητας. Μεταξύ άλλων, αυτό οφείλεται και στην πιο ξεκάθαρη επίδραση των ίδιων των Τουρκοκυπρίων, οι οποίοι σε πολύ μεγάλο βαθμό τα προηγούμενα χρόνια κατάφεραν να περιορίσουν την «ορατότητα» των εποίκων. Το τουρκοκυπριακό συμβολικό κεφάλαιο αποδείχτηκε μέχρι σήμερα ιδιαίτερα ανθεκτικό, αφού η μεγαλύτερη επίδραση των εποίκων σε επίπεδο εκλεγμένων δεν ξεπέρασε μέχρι τώρα τις τέσσερις έδρες στη «βουλή». Όμως είναι επίσης γεγονός ότι μακροπρόθεσμα οι «άμυνες» των Τουρκοκυπρίων απέναντι στην έκφραση χωριστής πολιτικής οργάνωσης μέρους των εποίκων, δεν μπορεί να αντέξει από μόνη της. Η συνεχιζόμενη διχοτόμηση και η αναπαραγωγή των δομικών προβλημάτων του πολιτικού συστήματος σε συνδυασμό με τις σκοπιμότητες μερών του τουρκικού κράτους, αποτελούν δυναμικές που μπορούν να επανεμφανίζουν στο δημόσιο προσκήνιο τη «ξεχασμένη κοινότητα» του τουρκικού πληθυσμού. Το παράδειγμα του Κινήματος Εθνικιστικής Δημοκρατίας είναι βεβαίως μικρό και οι αντοχές του προς το παρόν άγνωστες. Όμως η καταγραφή του πλέον ως παράδειγμα, δεν αποκλείει καθόλου σε σύντομο χρονικό διάστημα να εμφανιστούν και νέες παρόμοιες αναζητήσεις ανάμεσα σε έποικους.

 

Νίκος Μούδουρος

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Ο Φιλελεύθερος, 5 Ιουνίου 2016

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s